Wiele osób uważa, że piłka nożna jest prosta. Ja natomiast myślę, że to bardzo złożona i kompleksowa gra — ma tylko proste zasady. Interdyscyplinarność futbolu powoduje, że obszarów do nabywania wiedzy jest kilka — od psychologii, socjologii, fizjologii, zarządzania przez obszar techniki, taktyki aż po teorię treningu.

Moim zdaniem, by móc skutecznie i efektywnie nauczać jakiejkolwiek dyscypliny, najpierw należy ją zrozumieć. Jeśli chcemy coś rozumieć, trzeba to studiować. Pod pojęciem “studiowania” piłki nożnej rozumiem analizowanie procesów i ciągów logicznych, które zachodzą w grze i poddawanie ich krytycznemu myśleniu (otwarta głowa!). W ten sposób można spróbować ustrukturyzować futbol według własnych wniosków.
Na tej podstawie możemy opracować autorską ideę gry zgodną z naszymi wartościami i przekonaniami. Następnym krokiem jest stworzenie spójnego
i szczegółowego Modelu Gry. Idea i model gry wraz z doświadczeniami będą ewoluowały — dla mnie jest to proces nieskończony.

Pozycja i przestrzeń

Piłka nożna to dla mnie z definicji gra pozycji i przestrzeni. To właśnie przestrzeń jest dla mnie jednym z kluczowych elementów, za pomocą którego można kontrolować chaos, jakim jest mecz piłki nożnej. Przestrzeń w grze jest dynamiczna — może się zwiększać lub zmniejszać w określonym momencie gry. Jest determinowana przez trzy inne informacje, które wspólnie tworzą kontekst gry.

Nie zgadzam się z twierdzeniem, że piłka nożna podąża w stronę depozycyjności. Z zasady futbol jako dyscyplina sportu osadzona na określonym polu gry charakteryzuje się pozycyjnością. Nowoczesny futbol dąży w kierunku szybkości, intensywności, elastyczności a przede wszystkim wydajności działań w grze — staje się przez to wielopozycyjny. Nie ma już czasu na statyczne ustawienie taktyczne. Liczy się bezpośrednia przestrzeń gry i jej kontekst oraz skuteczność podjętych działań w tej przestrzeni. Rodzaj tych działań zależy od wyżej wymienionych informacji: położenia piłki, wolnej przestrzeni, ustawienia i działań partnerów oraz przeciwniów. Wpływ na działania zawodników w grze powinny mieć także fundamenty gry i taktyczne zasady działań oraz ustawienie w strukturze pozycyjnej zespołu (działania podejmowane są w centrum struktury lub na jej obwodzie).

Struktury pozycyjne zespołów

Stąd w mojej koncepcji gry pojęcie organizacji strukturalnej, pod którym rozumiem:

Topografia boiska (Podział przestrzenny boiska)
- Poziomy (horyzontalny) — tercje: I niska, II średnia, III wysoka,
- Pionowy (wertykalny) — sektory: boczne (korytarz zewnętrzny i wewnętrzny), półboczne, centralne
- Strefy: działań, asyst, finalizacji

Topografia boiska

Ustawienie taktyczne: składa się z formacji obrony, pomocy i ataku.
Jest to statyczne ustawienie się zawodników w określonych strefach boiska po liniach pionowych (sektory) i poziomych (tercje) w fazie ataku (z piłką)
i fazie obrony (bez piłki).
Np: 1–4–1–4–1 / 1–4–4–2 / 1–3–5–2

Struktura pozycyjna zespołu: elastyczna, dynamiczna i zgodna z kontekstem gry pochodna ustawienia taktycznego. Polega na ciągłym i skoordynowanym rozmieszczaniu się zawodników w strefach boiska po liniach pionowych (sektory) i poziomych (tercje) w określonych fazach, subfazach oraz momentach gry z piłką i bez piłki. Wówczas większą wagę nad formacjami oraz pozycjami zyskują funkcje: zawodnik centrum lub obwodu struktury pozycyjnej zespołu. Np: GK + 7 (obwód) — 3 (centrum) / struktura może być bardziej pionowa lub płaska.

Organizacja strukturalna: ustawienie taktyczne 1 –4–3–3 / struktura pozycyjna zespołu 1–4–5–3–2–11–7–9 (obwód) + 6–8–10 (centrum)

Drugim elementem koncpecji jest organizacja funkcjonalna, czyli: fundamenty gry w obronie i ataku, taktyczne zasady działań z piłką i bez piłki oraz koncepty taktyczne.

Taktyczne zasady działań w grze — podział

Makro-zasady (Makrotaktyka) — działania zespołowe
Mezo-zasady (Mezotaktyka) — działania grupowe, w tercjach (formacyjne),
Mikro-zasady (Mikrotaktyka) — działania indywidualne

Fazy gry:

  • Bronienie (bez piłki, faza dominująca) → przejście z bronienia do atakowania (faza przejściowa)
  • Atakowanie (z piłką, faza dominująca) → przejście z atakowania do bronienia (faza przejściowa)
  • Stałe fragmenty gry (z piłką / bez piłki, faza stała)

Koncepty taktyczne, które stosuję:

Bronienie (bez piłki, faza dominująca) → przejście z bronienia do atakowania (faza przejściowa)

Baza — ustawienie taktyczne zespołu w fazie obrony + struktura pozycyjna zespołu bez piłki + rodzaj / subfaza obrony.

Kompakt — utrzymywanie odpowiednich dla kontekstu i fazy gry odległości między zawodnikami / formacjami w celu kontrolowania przestrzeni w centrum struktury pozycyjnej zespołu.

Skok pressingowy — skoordynowany i dynamiczny ruch zawodników skracający dystans do przeciwnika z piłką.

Piłka otwarta — sytuacja kiedy przeciwnik skutecznie opanował piłkę, ma swobodę gry oraz możliwość progresji w ataku — > zadaniem obrońcy jest opóźnianie gry, trzymanie pozycji i bronienie przestrzeni w swojej strefie oraz za sobą, by uniknąć zagrania za plecy.

Piłka zamknięta — przeciwnik w posiadaniu piłki jest tyłem do bramki, pod presją, nie ma możliwości progresji w ataku lub prowadzi piłkę w kierunku własnej bramki — > zadaniem obrońcy jest przekazanie swojej strefy do asekuracji i pressing 1v1 na przeciwnika z piłką.

Blokowanie linii podania do centrum — przeciwdziałanie podaniom zdobywającym przeciwnika do centrum struktury pozycyjnej zespołu.

Zamykanie przestrzeni — dynamiczne zawężanie i skracanie przestrzeni gry w bronieniu.

Atakowanie (z piłką, faza dominująca) → przejście z atakowania do bronienia (faza przejściowa)

Kluczowe rodzaje podań: utrzymujące, zdobywające,
otwierające (killer pass), prostopadłe, skośne (diagonalne).

Przestrzeń gry / (Centrum gry) — najbliższa przestrzeń i otoczenie zawodnika z piłką.

Budowanie centrum — otwieranie opcji do podania dla zawodnika z piłką wewnątrz struktury pozycyjnej zespołu.

Gra obwód — gra po obwodzie struktury zespołu. Zawodnicy na obwodzie odpowiadają za szerokość i głębokość gry.

Gra centrum — gra do wewnątrz struktury zespołu. Zawodnicy centrum regulują i kontrolują tempo oraz nadają kierunek gry.

Korona — budowanie niskie gry z wykorzystaniem zawodników centrum (ustawionych wewnątrz struktury pozycyjnej zespołu). Celem jest skupienie uwagi przeciwnika tam, gdzie tego oczekujemy, by następnie przyspieszyć i zagrać w wolną przestrzeń.

Opcje dla zawodnika z piłką (geometria atakowania / tworzenie przestrzeni gry) — otwieranie opcji do podania dla zawodnika z piłką w przestrzeni gry, który znajduje się u podstawy wierzchołka tworzonej przez niego i partnerów struktury grupowej romb/trójkąt. Dążymy do stworzenia co najmniej dwóch opcji do podania zdobywającego:
Opcja przód (pionowa)
Opcje lewa / prawa przód (diagonalne)
Opcja tył (awaryjna)

Zakładanie małej gry — działania indywidualne i grupowe w grze 2v1, 2v2, 3v2, 3v3, 4v3, 4v4 wykonywane na małej przestrzeni gry.

Wsparcie diagonalne — obniżenie przez zawodnika pozycji po skosie względem partnera z piłką, by przenieść bezpośrednią przestrzeń gry.

Wsparcie do przeniesienia gry— zwolnienie przez zawodnika strefy, by przenieść przestrzeń gry w inny sektor.

Wsparcie utrzymujące (awaryjne) — obniżanie pozycji pod linię pressingu przeciwnika, by stworzyć opcje zagrania partnerowi, który znajduje się pod presją.

Wsparcie zdobywające (progresywne) — wydłużanie pola gry (naciąganie linii podania), utrzymywanie długości gry i ustawianie się ponad linię pressingu przeciwnika.

Przestrzeń otwarta — wolna przestrzeń za plecami obrońcy przeciwnika.

Przestrzeń zamknięta — brak wolnej przestrzeni za plecami obrońcy przeciwnika.

Atakowanie (zdobywanie) wolnej przestrzeni — zawodnik z piłką zdobywa wolną przestrzeń przed sobą dynamicznie wprowadzając w nią piłkę.

Gra na ścianę — zawodnik stanowiący „ścianę” wychodzi na pozycję twarzą do partnera z piłką, a plecami do atakowanej bramki w celu odegrania piłki podanej od partnera. W grze na jeden kontakt wykonuje podanie do jednego z partnerów znajdujących się w jego przestrzeni gry. Celem tego działania jest skupienie uwagi przeciwnika na partnerze — „ścianie” i przyspieszenie gry (pomimo podania wstecznego). Gra na „ścianę” może nastąpić do centrum lub na obwodzie struktury pozycyjnej zespołu. Kluczowy element tego działania to odpowiednia odległość współpracujących zawodników.

Gra na trzeciego — kombinacja trójki zawodników, polegająca na wymianie podań w określonym sektorze, a następnie wykonanie tzw. podania otwierającego/zdobywającego w kierunku bramki przeciwnika na wolną przestrzeń do wbiegającego w tempo trzeciego partnera z głębi pola.
Celem kombinacji jest uzyskanie efektu zaskoczenia poprzez skupienie przeciwnika w określonym sektorze, a następnie przeniesienie gry na wolną przestrzeń. Wbiegnięcie trzeciego może zdarzyć się w centralnym lub bocznym sektorze boiska.

Gra na wolnego zawodnika — zawodnik z piłką dostrzega partnera z zespołu, który swoim ruchem bez piłki pozycjonuje się w wolnej przestrzeni pomiędzy formacjami przeciwnika. Następnie zawodnik posiadający piłkę w optymalnym dla kontekstu gry tempie, wykonuje podanie zdobywające, które mija minimum dwóch przeciwników ustawionych w formacji.

Gra na obiegnięcie partnera — jest to wybiegnięcie zawodnika w drugie tempo zza pleców partnera z piłką. Pozycja startowa zawodnika obiegającego znajduje się poniżej linii piłki. Obiegający zawodnika może rozpocząć obieg, w sytuacji kiedy ma pewność, że piłka jest „zabezpieczona”.
Celem jest stworzenie chwilowej przewagi liczebnej w danym sektorze boiska, rozszerzenie ataku czy przeniesienie uwagi obrońców przeciwnika na obiegającego zawodnika. Obieg może być po obwodzie (zewnętrzny) lub do centrum (wewnętrzny) struktury pozycyjnej zespołu.

Elementy organizacji strukturalnej i funkcjonalnej tworzą spójny system gry.

System gry zespołu = organizacja strukturalna (ustawienie taktyczne w fazach gry, struktura pozycyjna zespołu) + organizacja funkcjonalna (fundamenty gry, taktyczne zasady działań, koncepty taktyczne).

Określam także profile zawodników według:

  • Docelowych stref działań na boisku
  • Funkcji w strukturze pozycyjnej zespołu — zawodnik obwodu lub centrum struktury pozycyjnej zespołu
  • System gry zespołu

Model Gry zespołu = idea i osobowość trenera + system gry + kultura i cele klubu + profile zawodników + uwarunkowania społeczno-środowiskowe + strategia gry.

Smart Futbol

Należy pamiętać, że na końcu w grze liczy się człowiek, czyli piłkarz i jego decyzje. Dopóki w futbol grają ludzie, a nie roboty i sztuczna intelignecja, to piłkarze autonomicznie podejmują w trakcie meczu setki decyzji, które mają swój wymiar taktyczny (mikrotaktyka). Dynamika i specyfika piłki nożnej powodują, że to zawodnicy są pod tym względem najważniejsi! Trener nie może w czasie rzeczywistym efektywnie wpływać na działania w grze poza stałymi fragmentami gry (faza statyczna gry).

Podsumuwując rolą szkoleniowca oprócz kluczowego obszaru psychospołecznego (nie poruszam go w tym w tekście) jest opracowanie koncepcji gry zespołu oraz wdrażanie jej dzięki technologii szkolenia za pomocą doboru odpowiednich: metod, form, środków i zawartości treningowych opartych o spójne fundamenty metodologiczne. Wdrażanie koncepcji w tym modelu gry odbywa się również poprzez:

  • Planowanie strategii treningowej
  • Określanie celów: treningowych i meczowych
  • Zarządzanie obciążeniami sterując intensywnością (z piłką / bez piłki) i objętością (czas, ilośc powtórzeń) treningową
  • Opracowanie systemu gry dla zespołu
  • Wdrażanie organizacji strukturalnej i funkcjonalnej do zespołu
  • Stałe fragmenty gry
  • Stymulowanie rozumienia gry poprzez trenowanie cyklów decyzyjnych

Cykl decyzyjny zawodnika

Obserwacja (percepcja) pola widzenia: centralne (WPS — wzrok przed siebie) + peryferyczne (WPR — wzrok przez ramię) / skanowanie przestrzeni gry.

  • Identyfikacja informacji (tworzących kontekst gry): położenie piłki, wolna przestrzeń, ustawienie i działania partnerów oraz przeciwników.
  • Selekcja informacji:
    Atakujący bez piłki: a) położenie piłki, b) ustawienie i działania partnerów, c) wolna przestrzeń, d) ustawienie i działania przeciwników
    Atakujący z piłką: a) położenie piłki, b) wolna przestrzeń, c) ustawienie i działania partnerów, d) ustawienie i działania przeciwników
    Broniący: a) położenie piłki, b) wolna przestrzeń, c) ustawienie i działania przeciwników, d) ustawienie i działania partnerów
  • Antycypacja: czytanie kontekstu gry / przewidywanie danej sytuacji meczowej

Decyzja (proces decyzyjny na bazie doświadczeń, emocji, świadomości (informacje, wiedza), intuicji (za którą odpowiada część podświadoma mózgu).

  • Analiza: kontekstu gry i danej sytuacji meczowej
  • Ocena: poziomu trudności i szybkości działań
  • Autonomiczny wybór: sposobu wykonania działań z piłką lub bez piłki opartych o fundamenty gry, taktyczne zasady działań oraz koncepty taktyczne.

Wykonanie

  • Czynność ruchowa: z piłką lub bez piłki
  • Technika: jakość wykonania działań
  • Skuteczność: ocena wydajności wykonanych działań

UEFA A Coach ⚽️📚 Jagiellonian University, Sport Management | WSZiC, Sport Analyst | I graduated Pedagogical University & University of Economics in Kraków

UEFA A Coach ⚽️📚 Jagiellonian University, Sport Management | WSZiC, Sport Analyst | I graduated Pedagogical University & University of Economics in Kraków